Αεροφωτογραφία του αρχαιολογικού χώρου στην Αξό.
© Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου | ΥΠΠΟ
Η αρχαία Αξός είναι χτισμένη σε επιβλητικό λόφο στους ΒΑ πρόποδες του όρους Ίδη, σε υψόμετρο 600μ., με ορατότητα στην κοιλάδα του Μυλοπόταμου. Κατά μήκος της ανατολικής πλευράς ρέει ο Γεροπόταμος ή ποταμός Οαξός, όπως ονομαζόταν κατά την αρχαιότητα. Η πιο πρώιμη αναφορά στο τοπωνύμιο γίνεται στη Γραμμική Β όπου αναφέρεται ως e-ko-so. Το όνομα της πόλης συνδέθηκε, σύμφωνα με το μύθο, με τον ιδρυτή της πόλης Οαξό, γιο του Απόλλωνα και της Ακακάλης. Στην τειχισμένη ακρόπολη εντοπίστηκαν κατά τις έρευνες της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής το 1989 δύο κτίρια, που έχουν ερμηνευτεί ως Ιερά του Απόλλωνα και της Αφροδίτης.Το νεκροταφείο της πόλης από την ΥΜ περίοδο έως και τα Ρωμαϊκά χρόνια βρισκόταν επί της σύγχρονης οδού Ρεθύμνου- Αξού-Ζωνιανών. Όλα τα κτίρια που έχουν ανασκαφεί στην Αξό, έχουν δημόσιο χαρακτήρα. Τα αναθηματικά ειδώλια και τα αντικείμενα από τα δύο ιερά δείχνουν συνεχή χρήση του χώρου από την Υπομινωική περίοδο έως και τους Ελληνιστικούς χρόνους.
Gavrilake, E. & Tziphopoulos, G. Z. (2006). Ο Μυλοπόταμος από την αρχαιότητα ως σήμερα: περιβάλλον, αρχαιολογία, ιστορία, λαογραφία, κοινωνιολογία. ΡΕΘΥΜΝΟ: Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου.
Tegou, E. (2014). Archaic and Classical Axos. Material Culture and Cultural Practices in Archaic and Classical Crete. Berlin, 41-65.
Tzigounaki, A. (2019). The cities of Central-west Crete in historical times: Rithymna, Lappa, Eleutherna, Sybritos, Axos or Oaxos. In Stampolidis, N. et al (eds), CRETAN CITIES. THE TESTIMONY OF COINS, Athens, Alpha Bank.